वर्णन

शिवनेरी किल्ला हा पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळील एक ऐतिहासिक दुर्ग असून तो छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्रिकोणी आकाराचा हा किल्ला उंच डोंगरावर वसलेला आहे आणि त्याला सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तसेच पर्यटनदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म याच किल्ल्यात झाला. शाहाजी राजांनी आपल्या पत्नी जिजाबाईंना सुरक्षिततेच्या दृष्टीने येथे ठेवले होते आणि त्यामुळेच शिवनेरी किल्ला मराठ्यांच्या इतिहासाचा साक्षीदार ठरला.

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला हा गड महाराष्ट्राच्या जनमानसात पवित्र स्थान मानला जातो. किल्ल्याची रचना अत्यंत मजबूत असून तो सुमारे तीनशे मीटर उंचीवर उभारलेला आहे. प्रवेशद्वारातून आत जाताना त्याची भव्यता आणि सुरक्षितता जाणवते. बालपणी शिवाजी महाराजांनी जिजामातांच्या मार्गदर्शनाखाली येथेच संस्कार घेतले. जिजामातांनी त्यांना स्वराज्याची प्रेरणा दिली आणि हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न त्यांच्या मनात रुजवले.

शिवनेरी किल्ल्यावर आजही शिवाई देवीचे मंदिर आहे, ज्याला स्थानिक लोक श्रद्धेने भेट देतात. जिजामाता आणि बाल शिवाजी यांच्या प्रतिमा पर्यटकांना त्या काळाची आठवण करून देतात. किल्ल्याच्या परिसरात हिरवाईने नटलेले डोंगर, निसर्गरम्य दृश्ये आणि ऐतिहासिक वास्तू पाहताना प्रत्येकाला अभिमानाची जाणीव होते.

भारत सरकारने शिवनेरी किल्ल्याला राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक घोषित केले आहे. आज हा किल्ला इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी आणि साहसी पर्यटकांसाठी प्रेरणास्थान ठरला आहे. शिवनेरी म्हणजे केवळ एक किल्ला नाही, तर तो महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा, परंपरेचा आणि स्वाभिमानाचा जिवंत पुरावा आहे.